Wszystkie 34 badane obszary kompetencji pracowników sektora zdrowia psychicznego wymagają wzmocnienia. Największe potrzeby dotyczą diagnozowania zaburzeń osobowości według ICD-11, pracy z zaburzeniami współwystępującymi, reagowania na kryzys samobójczy oraz kontaktu z pacjentem pobudzonym lub agresywnym.
Wyniki pierwszego ogólnopolskiego badania przeprowadzonego przez Sektorową Radę ds. Kompetencji w sektorze Zdrowia Psychicznego zaprezentowano 8 września 2026 roku, w panelu „Standardy opieki zdrowia psychicznego”, podczas XXXV Forum Ekonomicznego w Karpaczu. Na ich podstawie powstaną rekomendacje określające kierunki finansowania szkoleń ze środków europejskich.
W dyskusji panelowej, którą moderowała Anna Grzelka, przewodnicząca Sektorowej Rady ds. Kompetencji, Zdrowie Psychiczne, udział wzięli: Katarzyna Kęcka, wiceministra zdrowia, prof. Piotr Gałecki, konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii, dr n. med. Łukasz Müldner-Nieckowski, konsultant krajowy w dziedzinie psychoterapii i animator Rady, lek. Bożena Hrycan ze Stowarzyszenia Zdrowia Psychicznego Niemowląt, Izabela Ciuńczyk z Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Centrów Zdrowia Psychicznego oraz Urszula Szybowicz z Fundacji Nie Widać Po Mnie. Wyniki badania przedstawiły Joanna Szyman i dr Natalia Krygowska-Nowak.
W badaniu wzięło udział 1620 osób: pracowników mających bezpośredni kontakt z pacjentami, pracodawców i przedstawicieli kadry zarządzającej oraz trenerów, superwizorów i naukowców. Oceniali oni potrzeby rozwojowe w 34 obszarach wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych.
Najważniejszy wniosek nie dotyczy jednak pojedynczej specjalizacji. W każdym z 34 obszarów pracodawcy i eksperci oceniają potrzebę wzmocnienia kompetencji wyżej niż sami pracownicy. Typowa różnica wynosi od 22 do 25 punktów procentowych, a w żadnym obszarze nie spada poniżej 12 punktów.
– To mapa potrzeb całego sektora. Pokazuje zarówno kompetencje wymagające pilnego wzmocnienia, jak i warunki, które trzeba stworzyć, aby specjaliści mogli je rozwijać. Wyniki badania przekładamy na rekomendacje, które otworzą dostęp do finansowania szkoleń z Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego – mówi dr n. med. Łukasz Müldner-Nieckowski, animator Sektorowej Rady ds. Kompetencji, Zdrowie Psychiczne, konsultant krajowy w dziedzinie psychoterapii.
Specjaliści nie zawsze dostrzegają własne potrzeby
Największe różnice pomiędzy samooceną pracowników a oceną pracodawców i ekspertów dotyczą pracy środowiskowej oraz komunikacji z rodziną i opiekunami. Kolejne miejsca zajmują – praca z rodziną pacjenta i rozpoznawanie granic własnych kompetencji.
To umiejętności, które trudno ocenić wyłącznie z własnej perspektywy. Ujawniają się przede wszystkim we współpracy zespołowej, podczas analizy przypadków i w superwizji. Wynik ma szczególne znaczenie w czasie rozwoju opieki środowiskowej i centrów zdrowia psychicznego. Kompetencje potrzebne do pracy poza tradycyjnym modelem instytucjonalnym należą bowiem do tych, w których rozbieżność ocen jest największa.
Oparcie programów rozwojowych wyłącznie na deklaracjach pracowników mogłoby więc prowadzić do pomijania umiejętności kluczowych dla dalszej transformacji systemu.
Zaburzenia osobowości, współchorobowość i bezpieczeństwo pacjentów
W samoocenie pracowników największa potrzeba rozwoju dotyczy diagnozowania zaburzeń osobowości według klasyfikacji ICD-11, wskazało ją 63 procent badanych. Kolejne miejsce zajmuje praca z zaburzeniami współwystępującymi, między innymi ze spektrum autyzmu, zespołem stresu pourazowego i uzależnieniami.
58 procent pracowników oraz 67 procent pracodawców wskazuje potrzebę poszerzenia wiedzy dotyczącej prawnych regulacji wykonywania zawodu. Wynik odzwierciedla oczekiwanie środowiska na uporządkowanie zasad wykonywania psychoterapii. Ustawa o zawodzie psychoterapeuty ma znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa pacjentów i standardów świadczeń. Jasne określenie kwalifikacji oraz struktury zawodowej sektora będzie również istotne dla projektowania i szerokiego kierowania do niego publicznych środków na rozwój kompetencji.
Szczególnie wysokie potrzeby zgłaszają osoby wykonujące zawody pozostające często na pierwszej linii kontaktu z pacjentem. Wśród terapeutów zajęciowych 80 procent wskazuje potrzebę doskonalenia pracy z pacjentem pobudzonym, a 78 procent – reagowania na kryzys samobójczy. Wśród pielęgniarek psychiatrycznych potrzebę wzmocnienia kompetencji dotyczących kryzysu samobójczego deklaruje 77 procent badanych, a radzenia sobie ze stresem i zapobiegania wypaleniu po 74 procent.
Luki są widoczne także u osób rozpoczynających pracę. W grupie ze stażem krótszym niż dwa lata 75,7 procent badanych potrzebuje większego przygotowania do reagowania na kryzys samobójczy, a 69,8 procent do pracy z pacjentem pobudzonym lub agresywnym.
Superwizja potrzebna, ale trudno dostępna
Badanie pokazuje, że obciążenie psychiczne nie jest przejściowym problemem pierwszych lat pracy. Potrzebę rozwoju kompetencji zapobiegających wypaleniu deklaruje około połowy pracowników, niezależnie od tego, czy ich staż wynosi dwa, dziesięć czy dwadzieścia lat. We wszystkich 13 analizowanych zawodach obszar ten znalazł się wśród trzech najczęściej wskazywanych potrzeb dotyczących kompetencji społecznych.
Jednocześnie pracownicy oceniają te potrzeby znacznie niżej niż osoby obserwujące ich pracę. Zapobieganie wypaleniu wskazuje 52 procent. pracowników wobec 73 procent. pracodawców i ekspertów. W przypadku radzenia sobie z obciążeniem i stresem jest to odpowiednio 50 i 74 procent, a refleksji nad własną praktyką w ramach superwizji 48 i 74 procent Wśród samych trenerów i superwizorów potrzebę zwiększenia dostępu do superwizji wskazuje aż 90 procent badanych.
– Sektor nie może opierać bezpieczeństwa pacjentów wyłącznie na indywidualnej odporności osób wykonujących zawody pomocowe. Superwizja, praca zespołowa i możliwość regularnego aktualizowania kompetencji powinny być traktowane jako element jakości opieki, a nie dodatkowy przywilej pracownika – mówi Anna Grzelka, przewodnicząca Sektorowej Rady ds. Kompetencji, Zdrowie Psychiczne.
Publiczny i prywatny sektor ochrony zdrowia – jeden system czy dwa światy?
Menedżerowie potrzebują technologii i kompetencji kryzysowych
Odrębny profil potrzeb ma kadra zarządzająca placówkami. Menedżerowie najczęściej wskazują nowe technologie, telemedycynę i sztuczną inteligencję (63 procent), następnie wykorzystanie narzędzi cyfrowych w zarządzaniu placówką (57 procent) oraz zarządzanie sytuacjami kryzysowymi (55 procent).
Potrzebę lepszego przygotowania do zapobiegania wypaleniu menedżerowie zgłaszają częściej niż pracownicy kliniczni: 56 wobec 52 procent. Oznacza to, że osoby odpowiedzialne za stabilność zespołów same funkcjonują pod znaczną presją i również wymagają wsparcia kompetencyjnego.
– Wypalenie nie jest problemem jednego etapu kariery. Utrzymuje się na podobnym poziomie niezależnie od stażu i dotyczy również osób zarządzających placówkami. Dla podmiotu leczniczego to kwestia ciągłości działania: zespół, który się wykrusza, oznacza przerwane procesy terapeutyczne i dłuższe kolejki. Dlatego kompetencje związane z obciążeniem zawodowym powinny być finansowane na tych samych zasadach co kompetencje kliniczne – mówi Joanna Szyman, liderka Grupy Roboczej Rady ds. monitoringu i identyfikacji potrzeb kwalifikacyjno- zawodowych, prezeska grupy Centrum CBT.
Bez finansowania szkolenia pozostaną poza zasięgiem
Największą barierą rozwoju dla pracowników jest koszt szkoleń, wskazuje go 67 procent badanych. Na drugim miejscu znajduje się obciążenie pracą (48 procent). Wśród pracodawców kolejność jest odwrotna: 61 procent wskazuje brak czasu wynikający z obciążenia pracą, a następnie koszty.
Problem jest szczególnie widoczny wśród osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą, które stanowią 46 procent uczestników badania. Dla nich udział w szkoleniu oznacza jednocześnie wydatek i utratę przychodu. Koszt jako barierę wskazuje 68 procent tej grupy. Ponad połowa badanych (55 procent) uznaje finansowanie lub refundację za warunek udziału w kształceniu. Jednocześnie niemal połowa pracowników i 58 procent menedżerów może przeznaczyć na rozwój nie więcej niż osiem godzin miesięcznie. Oznacza to, że programy oparte wyłącznie na wielodniowych zjazdach nie odpowiadają realnym możliwościom dużej części sektora.
Rekomendacje zdecydują o kierunkach wsparcia
Sektorowa Rada ds. Kompetencji w sektorze Zdrowia Psychicznego jest pierwszą radą sektorową powołaną dla tego obszaru w Polsce. Jej zadaniem jest diagnozowanie potrzeb kwalifikacyjno- zawodowych, budowanie współpracy pomiędzy pracodawcami, edukacją i administracją oraz przygotowywanie rekomendacji dotyczących rozwoju kadr. Rada działa w ramach projektu „Monitorowanie i identyfikacja potrzeb kompetencyjnych na rynku pracy w Sektorze Zdrowie Psychiczne”, realizowanego w latach 2025 do 2029 i współfinansowanego z programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego.
W ramach projektu powstanie pięć zintegrowanych raportów oraz pakiet rekomendacji. W latach 2027 do 2029 zaplanowano ich trzy weryfikacje i, w razie potrzeby, aktualizacje. Rekomendacje Rady będą podstawą do określenia kompetencji, których rozwój może zostać objęty dofinansowaniem ze środków europejskich.
Badanie przeprowadzono w pierwszym kwartale 2026 roku na grupie 1620 osób. Autorką badania i raportu jest dr Natalia Krygowska-Nowak z INDORO i Uniwersytetu Jagiellońskiego. Projekt powstał we współpracy z Grupą Roboczą Rady ds. monitoringu i identyfikacji potrzeb kwalifikacyjno-zawodowych, kierowaną przez Joannę Szyman.
Podmiotem prowadzącym Radę jest Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, a partnerem projektu Związek Pracodawców Firm Innowacyjnych, Doradczych i Rozwojowych INDORO. Radzie przewodniczy Anna Grzelka, funkcje wiceprzewodniczących pełnią Anna Kazuła i Grzegorz Święch, a animatorem Rady jest dr n. med. Łukasz Müldner-Nieckowski, konsultant krajowy w dziedzinie psychoterapii.
Pełny raport wraz z załącznikami, zawierającymi dane w podziale na trzynaście grup zawodowych, jest dostępny na stronie Rady. Raport udostępniono na wolnej licencji, można go cytować i wykorzystywać.