Nierówności w zdrowiu czyli różnice w stanie zdrowia różnych grup populacji, pociągają za sobą znaczne koszty społeczne i ekonomiczne, zarówno dla jednostek jak i dla całych społeczeństw. Rekomendacje w sprawie ich ograniczania, na podstawie doświadczeń z innych krajów, zawiera raport przygotowany przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego (NIZP). Dotyczą one między innymi rynku pracy i środowiska pracy.
Nierówności zdrowotne są trwałe i często wielowymiarowe, a czynniki je determinujące są zróżnicowane. Należy do nich poziom edukacji i poziom dochodu, ale duże znaczenie mają też różnice terytorialne, czy brak koordynacji (rozproszenie) prowadzonych polityk publicznych w zakresie zdrowia. Przekładają się one na oczekiwaną długość życia, życia w zdrowiu, czy umieralność.
Działania krajowe i celowane
Doświadczenia międzynarodowe wskazują, że w przezwyciężaniu nierówności w zdrowiu skuteczne okazuje się połączenie działań prowadzonych na poziomie krajowym (odgórnych) z działaniami celowanymi, w oparciu o dokładną diagnozę potrzeb i przy zapewnieniu współpracy międzysektorowej.
Dobre praktyki wskazują wartość interwencji łączących aspekty edukacyjne, środowiskowe i systemowe (np. edukacja wczesnodziecięca, zdrowe miejsca pracy, aktywne polityki rynku pracy, rozwiązania na poziomie systemu ochrony zdrowia celem zapewnienia dostępności i równości do świadczeń).
Autorzy raportu wskazują, że mimo wielu działań podejmowanych w Polsce w tym zakresie, zauważalny jest brak spójnego systemu monitoringu nierówności, trwałej koordynacji i stabilnego finansowania działań na poziomie regionalnym i lokalnym.
Zaobserwowano fragmentację i krótkie horyzonty finansowania wielu działań, niski stopień wykorzystania ocen wpływu projektów lub polityk na zdrowie populacji.
Na podstawie doświadczeń innych krajów zaprezentowano rekomendacje w zakresie ograniczania nierówności w zdrowiu dla Polski wpięciu obszarach – strategia i zarządzanie, edukacja, rynek pracy i środowisko pracy, system ochrony zdrowia oraz monitoring i ewaluacja.
Integracja rozproszonych programów zdrowotnych
Raport rekomenduje uznanie nierówności zdrowotnych za priorytet działalności państwa oraz wprowadzenie między innymi obowiązkowych ocen wpływu na zdrowie kluczowych polityk spoza sektora zdrowia (transport, edukacja, środowisko itd.). Za konieczną uznaje integrację i koordynację programów zdrowia publicznego, połączenie rozproszonych inicjatyw krajowych i samorządowych w spójne programy, na przykład dla seniorów, rodzin, imigrantów, z jednoznacznym podziałem ról (na przykład MZ, NFZ, samorządy, partnerzy społeczni).
Niezbędne jest stabilne finansowanie wieloletnich programów mających na celu zmniejszenie nierówności w zdrowiu oraz określenie cząstkowych celów programów realizowanych w perspektywie krótkoterminowej, wraz z konkretnymi miernikami.
Centra wczesnego rozwoju
Rekomendowany jest pilotaż centrów wczesnego rozwoju w gminach o najwyższym wskaźniku niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Zapewniałyby one dostęp do edukacji przedszkolnej, systematycznego monitorowania rozwoju dzieci (badania przesiewowe), poradnictwa żywieniowego oraz programów edukacyjnych.
W ramach edukacji zalecane jest wdrożenie modułów zdrowotnych, w tym edukacji ustawicznej i w programach aktywizacji zawodowej. Powinny one obejmować profilaktykę chorób cywilizacyjnych, promocję aktywności fizycznej, zdrowego odżywiania oraz ograniczania zachowań ryzykownych.
Krajowy standard „Zdrowe miejsce pracy”
Autorzy raportu rekomendują wdrożenie krajowego standardu „Zdrowe miejsce pracy”, opartego na European Network for Workplace Health Promotion (ENWHP). Powinien on określać minimalne wymagania dotyczące ergonomii stanowisk, profilaktyki stresu zawodowego, partycypacji pracowników oraz promocji zdrowego stylu życia.
Wsparciem dla wdrożenia standardu powinny być zachęty finansowe dla mikro, małych i średnich przedsiębiorstw oraz na przykład włączenie wymogu certyfikacji „Zdrowe miejsce pracy” do kryteriów zamówień publicznych.
Podkreślono również znaczenie promocji zdrowia psychicznego w miejscu pracy. Zalecany jest rozwój systemu szybkich ścieżek pomocy psychologicznej dla pracowników, dostępnych bez zbędnej biurokracji i w trybie interwencyjnym. Konieczne jest wprowadzenie programów prewencji wypalenia zawodowego, w tym obowiązkowych szkoleń menedżerskich w zakresie wspierania dobrostanu zespołu.
Proponuje się wdrożenie programu dla osób bezrobotnych (na wzór programu JOBS), zintegrowanego z elementami promocji zdrowia psychicznego, w powiatowych urzędach pracy. Wzmacniałby on sprawczość osób bezrobotnych, wspierał ich odporność psychiczną i kompetencje zawodowe, a jednocześnie wpływałby na zapobieganie negatywnym skutkom zdrowotnym długotrwałego bezrobocia. Raport zaleca pilotaż programu w kilku województwach wraz ze szczegółową ewaluacją.
Mobilne zespoły POZ
W ramach zmian w systemie ochrony zdrowia rekomenduje się wprowadzenie mechanizmu redystrybucji środków finansowych w oparciu o poziom deprywacji społeczno-ekonomicznej gmin. Większe finansowanie podstawowej opieki zdrowotnej oraz ambulatoryjnej opieki specjalistycznej powinno trafiać do obszarów o najgorszych wskaźnikach zdrowotnych i ograniczonym dostępie do świadczeń.
Zalecane jest wprowadzenie w kontraktach NFZ dodatkowych zachęt finansowych dla podmiotów, które aktywnie docierają do grup o najniższych kompetencjach zdrowotnych i największych barierach w korzystaniu z opieki.
Raport zaleca stopniowe wprowadzanie mobilnych zespołów podstawowej opieki zdrowotnej i diagnostyki, które kierowane będą do obszarów o największych trudnościach z dostępem, a także elastyczne godziny udzielania świadczeń zdrowotnych oraz dalszy rozwój telemedycyny, co pozwoli na ograniczenie barier geograficznych i czasowych (związanych z transportem, przemieszczaniem się).
Poza tym rekomenduje się, aby każda interwencja profilaktyczna posiadała obowiązkowy moduł uwzględniający aspekt równości w zdrowiu, obejmujący aktywną rekrutację uczestników, zapewnienie transportu, stosowanie prostych i zrozumiałych materiałów edukacyjnych oraz dostosowanie komunikacji do potrzeb osób z niskim poziomem health literacy.