Kontrola NIK pokazała, że większość gmin nie identyfikuje osób narażonych na samotność i wykluczenie, ani nie diagnozuje ich przyszłych potrzeb. Seniorzy najczęściej otrzymują pomoc, gdy sami zgłoszą potrzebę wsparcia lub zostaną wskazani przez rodzinę czy inne instytucje. Stwierdzono nieprecyzyjne dokumentowanie usług opiekuńczych, brak formalnego monitoringu jakości wsparcia, opóźnienia w finansowaniu programów rządowych powodujące przerwy w opiece oraz niezatrudnianie wymaganych specjalistów. W ponad 12 procentach gmin wiejskich i miejsko-wiejskich w Polsce seniorzy nie mieli dostępu nawet do podstawowych usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania.
Społeczeństwo się starzeje
Polskie społeczeństwo starzeje się w szybkim tempie. Udział osób starszych w populacji wzrósł z około 17 procent w 2005 roku do ponad 26 procent w 2024 roku, a według prognoz do 2060 roku seniorzy będą stanowić ponad 38 procent mieszkańców kraju.
Szczególnie trudna sytuacja występuje na obszarach wiejskich, gdzie proces starzenia się mieszkańców przebiega szybciej, a migracja młodych ludzi powoduje, że więcej osób starszych zamieszkuje samotnie. Dostęp do usług społecznych na terenach wiejskich utrudniają między innym wykluczenie komunikacyjne, nierównomierne rozmieszczenie infrastruktury, brak diagnozy potrzeb mieszkańców oraz bariery psychologiczne seniorów (nieufność, wstyd, bierność). Mimo ustawowego obowiązku wiele gmin nie zapewnia wszystkich form wsparcia – usług opiekuńczych, specjalistycznych usług opiekuńczych czy usług sąsiedzkich.
Większość osób starszych chce jak najdłużej pozostać we własnym domu, co sprzyja ich samodzielności, aktywności i dobrostanowi. W związku z tym konieczny jest rozwój lokalnych usług opiekuńczych oraz dziennych form wsparcia, takich jak domy i kluby seniora.
Programy wsparcia dla seniorów
Sprawowanie i finansowanie opieki nad seniorami jest zadaniem własnym gmin, wspieranych przez programy rządowe, takie jak Opieka 75+, Korpus Wsparcia Seniorów, Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością dla Jednostek Samorządu Terytorialnego, oraz Senior+. Programy te mają zwiększać dostępność usług i odciążać budżety samorządów. Osoby korzystające z tego typu usług ponoszą odpłatność za ich otrzymywanie na podstawie uchwały rady gminy. W przypadku osób zwolnionych z odpłatności, koszt realizowanych usług pokrywa gmina.
W latach 2022-2025 (I połowa) w populacji każdej badanej przez NIK gminy udział osób powyżej 60. roku życia systematycznie wzrastał i stanowił od około 20 do niemal 30 procent mieszkańców. Mimo postępującego starzenia się społeczeństwa jedynie 9 z 19 kontrolowanych gmin posiadało odrębne programy skierowane do seniorów. Pozostałe ujmowały kwestie osób starszych w strategiach rozwiązywania problemów społecznych, które zawierały cele dotyczące tej grupy
Brak systemowego rozpoznawania potrzeb osób starszych sprawiał, że ośrodki pomocy społecznej koncentrowały się głównie na seniorach już objętych pomocą. Nie identyfikowano i nie monitorowano sytuacji osób starszych pozostających poza rejestrami, zwłaszcza prowadzących jednoosobowe gospodarstwa domowe, które mogą w przyszłości wymagać wsparcia.
Pomoc głównie dla najstarszych
Skontrolowane ośrodki pomocy społecznej wsparciem w miejscu zamieszkania obejmowały średnio nieco ponad 5 procent seniorów mieszkających w danej gminie. Najczęściej opiekę przyznawano osobom w wieku powyżej 80. roku życia – pomoc otrzymywało około 10 procent z nich. Nieco mniej podopiecznych było wśród seniorów młodszych, około 4 procent w wieku 70-79 lat i około 2 procent w wieku 60-69 lat.
We wszystkich skontrolowanych gminach systematycznie rosła liczba osób korzystających z opieki w miejscu zamieszkania. Oferowano usługi opiekuńcze, a część z nich realizowano dzięki funduszom europejskim. Rzadziej wykorzystywano usługi sąsiedzkie i specjalistyczne, głównie z powodu braku zainteresowania mieszkańców.
Specjalistyczne usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania były dostępne w 7 z 19 skontrolowanych gmin i realizowano je głównie w ramach programu Opieka 75+ oraz projektów finansowanych ze środków europejskich, dzięki czemu były bezpłatne lub częściowo odpłatne. Problemem były jednak opóźnienia w zawieraniu umów z wojewodami na realizację programu Opieka 75+, co w niektórych przypadkach powodowało kilkumiesięczne przerwy w świadczeniu usług na początku roku.
Usługi sąsiedzkie i asystencja osobista
Najnowszą formą opieki w miejscu zamieszkania, funkcjonującą od listopada 2023 roku, są usługi opiekuńcze w formie usług sąsiedzkich, czyli usługi obejmujące pomoc w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych, podstawową opiekę higieniczno-pielęgnacyjną, przez którą należy rozumieć formy wsparcia niewymagające specjalistycznej wiedzy i kompetencji oraz, w miarę potrzeb i możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem. Były oferowane przez 13 z 19 skontrolowanych ośrodków, przy czym w 11 z nich finansowano je z programu Korpus Wsparcia Seniorów. Jednak umowy na realizację usług w ramach tego programu pomiędzy wojewodami a gminami zawierane były dopiero w połowie roku.
Usługi asystencji osobistej realizowane na podstawie Programu Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością dla Jednostek Samorządu Terytorialnego świadczone były we wszystkich 19 gminach, w których przeprowadzono kontrolę. Od 2022 roku w ciągu trzech lat liczba osób po ukończeniu 60. roku życia korzystających z pomocy asystentów osobistych wzrosła ponad dwukrotnie (od 201 do 466).
Źródło: NIK
Znamy już pełną agendę XI edycji Akademii Managera Ochrony Zdrowia